Home Interview Tot in de puntjes uitgezocht

Tot in de puntjes uitgezocht

Van 5G-gekkies tot Viruswaanzin: de afgelopen maanden doken er in de media allerlei coronagerelateerde hypes op. Voor platform Pointer leggen onderzoeksjournalisten zoals Anoek Hofkens het nepnieuws dat hiermee gepaard gaat bloot. ANS sprak met haar over factchecks en de rol die de datajournalistiek hierin speelt.


Parallel aan de opkomst van het coronavirus infecteren ook complottheorieën en onwaarheden de wereld. Het virus zou bijvoorbeeld als wapen worden ingezet door China of zich verspreiden via het nieuwe 5G-netwerk. Deze theorieën lijken op het eerste gezicht onschuldig, maar de verspreiding van nepnieuws kan serieuze gevolgen hebben. ‘Er ontstaat heel veel verwarring waardoor mensen de coronamaatregelen in twijfel trekken’, legt Anoek Hofkens uit. Zij probeert als onderzoeksjournalist van Pointer zulk nepnieuws te ontmaskeren. Pointer is een journalistiek platform van de omroep KRO-NCRV dat in april 2019 werd opgericht. In tv-uitzendingen en via de website vertelt het team van onderzoeksjournalisten opzienbarende verhalen over onrechtvaardigheden en onwaarheden, waarbij de laatste tijd de nadruk op het coronavirus en het bijbehorende nepnieuws ligt. ‘Het aantonen van misstanden is erg belangrijk om de wereld begrijpelijk te maken’, vertelt Hofkens. Hiervoor maken zij en haar collega’s veel gebruik van data die ze voornamelijk uit sociale media vissen. In haar appartement in Utrecht legt zij uit hoe Pointer te werk gaat en wat het belang van het platform is.

Data als startpunt

‘Bij ons begint het onderzoek bij de data’, vertelt Hofkens. Pointer beperkt zich daarbij niet tot één soort data. ‘Wij gebruiken wat beschikbaar is: van twitterberichten tot gemeentearchieven.’ De gegevens die hieruit voortkomen vormen niet alleen het begin van het onderzoek naar bijvoorbeeld coronagerelateerd nepnieuws, maar geven soms ook juist de aanleiding tot het onderzoek. ‘Soms zien wij als redactie een bepaald bericht viraal gaan op sociale media waarvan wij twijfelen over de feitelijke juistheid’, vertelt Hofkens. ‘Zo’n bericht gaan wij dan onderzoeken.’

‘Wij hopen door transparant te zijn het vertrouwen terug te winnen.’

Hofkens noemt als voorbeeld een video over Syrische vluchtelingen die op Twitter bijna een miljoen keer werd bekeken en door meerdere extreemrechtse media werd gedeeld. Hierin was te zien hoe een kind door zijn ouders boven een open vuur werd gehouden. De verspreiders van dit filmpje beweerden dat de ouders dit deden om het kind te laten huilen, waarmee de vluchtelingen via de media medelijden onder Europeanen zouden opwekken. Hofkens ontmaskerde deze video in samenwerking met een ander onderzoeksbureau. ‘Wij hebben toen met alle gegevens die online te vinden waren gekeken wanneer de video werd gemaakt, wat de geolocatie was en welke andere video’s er die dag waren gemaakt’, vertelt Hofkens trots. Uiteindelijke ontdekten ze in Facebook-video’s dat er dezelfde dag op die plek een traangasaanval had plaatsgevonden, en vonden ze andere video’s waarin vluchtelingen hun gezicht ook in rook hielden. Conclusie: de ouders hielden het kind boven het vuur omdat ze dachten daarmee de pijn van het traangas te verzachten.

Vertrouwen herstellen

Pointer laat niet alleen de uitkomst van zulk onderzoek zien, maar beschrijft ook openlijk hoe zij stap voor stap tot de resultaten komen. Dit heeft een specifieke reden volgens Hofkens: ‘Tegenwoordig is er minder vertrouwen in de journalistiek. Wij hopen door transparant te zijn dit vertrouwen terug te winnen.’ Daarnaast hoopt Hofkens dat deze werkwijze leidt tot een kritischere blik van het publiek. ‘Als iedereen weet hoe je nepnieuws kan herkennen zal het minder snel voor waar worden aangenomen en zal de verspreiding ervan verminderen’, stelt de onderzoeksjournalist.

‘Het is belangrijk om kritisch te blijven naar alle media.’

Volgens Hofkens moet de kritische blik op berichtgeving breder worden getrokken dan enkel op nepnieuws. ‘Iedereen kijkt met zijn eigen bril naar bepaalde onderwerpen’, legt zij uit. ‘Het is daarom belangrijk om kritisch te blijven naar alle media: de NOS of Pointer moet hier geen uitzondering op zijn.’ Hofkens legt uit dat het wel belangrijk is dat er een bepaalde grens aan het wantrouwen moet zijn, omdat er anders andere schadelijke nieuwsbronnen voor in de plaats komen. ‘Als het echt zo ver gaat dat mensen in plaats van de reguliere mediabronnen nepnieuws gaan geloven, wordt het gevaarlijk.’

Bilateraal viraal

Hofkens ziet dat gevaar in de feitelijke onjuistheden met betrekking tot het coronavirus. ‘Ik kreeg in mijn omgeving veel berichtjes van mensen die bang en bezorgd waren’, vertelt ze. ‘Ze wilden snel weten wat zij concreet tegen het virus konden doen.’ Volgens Hofkens maakt deze drang om altijd op de hoogte te zijn mensen gevoelig voor nepnieuws over corona. ‘Berichten met onbewezen oplossingen worden al snel gedeeld. Vaak onder het motto: baat het niet, dan schaadt het niet.’ Hofkens stelt dat er zo wel degelijk schade wordt toegebracht. ‘Door de foutieve informatie ontstaat er verwarring over wat het virus precies inhoudt.’ Dit vertaalt zich bijvoorbeeld naar het gedrag van mensen in de naleving van de coronaregels, maar kan ook resulteren in het drinken van bleekmiddel.

‘Echte aanhangers van nepnieuwsverspreiders ga je niet zomaar overtuigen.’

In een Belgisch filmpje dat viraal ging werd bijvoorbeeld de foutieve informatie verspreid dat mensen door het coronavirus uit het niets omvallen. Een collega van Hofkens voerde hier een factcheck op uit, waaruit bleek dat de man die in het betreffende filmpje op de grond lag gewoon stomdronken was. Met het blootleggen van zulk nepnieuws hoopt Hofkens bewustzijn te creëren onder sociale media-gebruikers. ‘Echte aanhangers van nepnieuwsverspreiders ga je niet zomaar overtuigen. Mensen die nietsvermoedend aan het scrollen zijn, kunnen we daarentegen wel wat bijbrengen en vertellen dat bepaalde berichten niet kloppen.’ Pointer heeft hiervoor namelijk een speciale handleiding voor op het platform geplaatst waarmee lezers in vijf korte stappen nepnieuws leren onderscheiden. ‘Hiermee scheppen we bewustwording’, legt Hofkens uit. 

Een tweezijdig medium

Hoewel het nepnieuws op sociale media wordt verspreid, is de onderzoeksjournalist niet compleet negatief over het medium. ‘Er is ook meer data door beschikbaar gekomen om nepnieuws te ontkrachten’, vertelt Hofkens. Zo gaan er steeds meer bruikbare video’s en foto’s rond op het internet.  Pointer maakt nu al grootschalig gebruik van de aanwezige databronnen, zoals eerder naar voren kwam in het voorbeeld over vluchtelingen. ‘Als we geen geolocatie en video’s via sociale media hadden verkregen, hadden we nooit kunnen achterhalen wat daar precies was gebeurd.’ Het vluchtelingenfilmpje werd groot doordat het op internet werd gedeeld, maar werd tegelijkertijd ontkracht door het tegenbewijs dat er te vinden was. Hofkens concludeert: ‘Dat zijn twee kanten van dezelfde medaille.’

Gerelateerde artikelen

Laat een reactie achter